Njëzet e pesë vjet pas 11 shtatorit, një qytet i vogël në Ballkan u ndal për një minutë — dhe në atë minutë tha gjithçka
Ora shënonte 14:46 kur zhurma e qytetit u tërhoq.
Në Nju-Jork ishte 08:46 — e njëjta orë, njëzet e pesë vjet më parë, kur Kulla Veriore e Qendrës Botërore të Tregtisë u godit dhe bota, pa e ditur ende, hyri në një epokë tjetër.
Në Pejë, pranë Memorialit të 11 Shtatorit, një grup njerëzish qëndronin pa lëvizur. Diplomatë, profesorë, studentë, drejtues komunalë, njerëz biznesi, mysafirë nga larg. Askush nuk foli. Për një minutë, e vetmja gjuhë e përbashkët ishte heshtja.
Ka diçka të pashpjegueshme në faktin se një qytet i vogël në Ballkan mban zi për një ditë që ndodhi shtatë mijë kilometra larg. Por kush e ka jetuar luftën e di përgjigjen pa e kërkuar: dhimbja nuk ka pasaportë. Peja nuk kujtonte sot vetëm viktimat e Nju-Jorkut. Kujtonte edhe të vetat. Dhe pikërisht aty, mes dy kujtesave, u ndërtua ura.
Një ditë e ndërtuar me kujdes
Takimi Veror i Peja Peace Forum, i organizuar nga Rotary Club Peja dhe Universiteti “Haxhi Zeka”, me mbështetjen e Komunës së Pejës, u zhvillua plotësisht sipas agjendës — nga fjala e mirëseardhjes në orën 09:30 deri te fjala përmbyllëse në 14:10.
Dita nisi ashtu siç duhet të nisin ditët e kujtesës: jo me statistika, por me njerëz. Në seancën e reflektimeve personale, të pranishmit rrëfyen se ku ishin dhe çfarë bënin atë mëngjes shtatori të vitit 2001 — momentin kur morën vesh, imazhin që nuk u është shlyer kurrë, kuptimin që ajo ditë ka marrë ndër vite. Në një sallë ku takoheshin breza të ndryshëm, u pa qartë diçka: për disa ishte kujtim i drejtpërdrejtë, për të tjerë histori e trashëguar. Pikërisht ky është çasti kur kujtesa rrezikon të shndërrohet në informacion — dhe pikërisht prandaj takime si ky kanë kuptim.
Pyetja që shqetëson: a po bëhemi më të shpejtë e më të brishtë?
Nga ora 11:00 deri në 13:00 u zhvillua tryeza e rrumbullakët me temën “Rruga përpara: A na bën Inteligjenca Artificiale më produktivë sot — por më pak të aftë nesër?”
Në pamje të parë, një temë teknologjike në një ditë përkujtimi mund të duket e papërshtatshme. Nuk ishte.
Sepse 11 shtatori na mësoi se teknologjia nuk është kurrë neutrale. Të njëjtat avionë që transportojnë familje, u kthyen në armë. Të njëjtat linja telefonike që lidhin, bartën fjalët e fundit të njerëzve që po vdisnin. Teknologjia nuk zgjedh — njeriu zgjedh.
Diskutimi trajtoi të dyja anët me ndershmëri. Inteligjenca artificiale hap dyer që dje ishin të mbyllura: qasje në dije, thyerje e barrierave gjuhësore për një gjuhë të vogël si shqipja, mundësi kërkimore për universitete pa laboratorë të mëdhenj, përfshirje reale për studentët me nevoja specifike. Por hap edhe humnera: atrofi e aftësive themelore, varësi nga përgjigje që tingëllojnë bindëse edhe kur janë të gabuara, homogjenizim i mendimit, humbje e kontrollit mbi të dhënat tona — dhe, në një forum që merret me paqen, aftësia e re për të prodhuar dezinformim e urrejtje në shkallë industriale.
Përfundimi i tryezës nuk ishte as entuziazëm, as frikë. Ishte një detyrë: universitetet dhe institucionet shtetërore duhet të veprojnë tani — me politika të qarta për përdorimin e IA-së, me rikonceptim të vlerësimit akademik, me edukim kritik për teknologjinë, me mbrojtje të të dhënave dhe të gjuhës shqipe, dhe me parimin që asnjë vendim që prek të drejtat e një qytetari të mos merret nga një algoritëm pa njeriun në mes.
Sepse makina mban mend gjithçka dhe nuk i intereson asgjë. Njeriu harron shumë — por i intereson.
Një prani që u vlerësua veçanërisht
Takimi u nderua me praninë e znj. Brooke Young, Zyrtare Politike e Ambasadës së Shteteve të Bashkuara të Amerikës në Prishtinë.
Në Kosovë, prania e flamurit amerikan në një ceremoni nuk është formalitet protokollar. Është kujtesë e një borxhi që ky vend e mban gjallë me mirënjohje. Kur pejanët qëndruan sot pranë përfaqësueses së Ambasadës Amerikane për të nderuar viktimat e 11 shtatorit, ata po thoshin diçka që nuk kishte nevojë për fjalë: ne e dimë si është të të vijnë në ndihmë kur bota mund të kthejë kokën anash.
Ndër pjesëmarrësit ishin Dr. Neshad R. Albani, themelues i Peja Peace Forum; kryetari i Komunës së Pejës, z. Gazmend Muhaxheri, me bashkëpunëtorët e tij; rektori i Universitetit “Haxhi Zeka”, Prof. Dr. Armand Krasniqi, së bashku me profesorë e bashkëpunëtorë të universitetit; z. Ilir N. Albani, president i Rotary Club Peja, dhe anëtarë të klubit; përfaqësues të Odës Amerikane të Tregtisë, të Rotary District 2485, të klubeve Rotary nga Prishtina, Gjilani dhe Kalifornia, të organizatave ndërkombëtare e vendore, si dhe mysafirë nga institucione akademike të vendit.
Kurora, dhe kënga që i ndaloi të gjithë
Pas ecjes drejt Memorialit, delegacioni i Universitetit “Haxhi Zeka” vendosi një kurorë me lule në shenjë kujtimi dhe nderimi për viktimat.
Disa gjeste nuk kanë nevojë për shpjegim. Një kurorë lulesh është ndër to. Është mënyra më e vjetër njerëzore për të thënë: ne nuk e harruam.
Dhe pastaj erdhi momenti që shumë nga të pranishmit nuk do ta harrojnë.
Në emër të Fakultetit të Arteve të Universitetit “Haxhi Zeka”, studentja Yllka Demukaj, e shoqëruar nga korrepetitori Gent Kumnova, interpretoi një këngë përkujtimore.
Ajri ishte i qetë. Zëri i saj u ngrit mbi memorial, mbi njerëzit, mbi qytetin. Disa ulën kokën. Të tjerë nuk arritën ta fshihnin lotin. Dhe për ata pak minuta, ndodhi diçka që asnjë teknologji në botë nuk mund ta prodhojë: njerëz të panjohur mes vete ndjenë të njëjtën gjë, në të njëjtin çast.
Ironia e ditës qëndroi pikërisht aty. Kishim kaluar dy orë duke folur për makina që shkruajnë, përkthejnë, llogaritin dhe parashikojnë. Pastaj një vajzë e re këndoi — dhe e gjithë hapësira e kuptoi menjëherë se cila është vija që nuk kalohet kurrë.
Çfarë mbetet
Ngjarja u mbyll në orën 15:10.
Njerëzit u shpërndanë, ashtu siç shpërndahen njerëzit gjithmonë pas ceremonive. Kurora mbeti te memoriali. Kënga mbeti në veshë. Dhe pyetja e tryezës mbeti e hapur — sepse ajo nuk ka përgjigje që jepet në një ditë.
Por një gjë u bë e qartë sot në Pejë.
Të kujtosh nuk është të ruash të dhëna. Të kujtosh është të zgjedhësh çfarë ka rëndësi, dhe pastaj të jetosh sikur ka vërtet rëndësi. Asnjë sistem nuk mund ta bëjë këtë në vendin tonë. Kjo është punë njerëzore — dhe do të mbetet e tillë.
Teknologjia nuk e ndërton paqen. Njerëzit e ndërtojnë. Teknologjia vetëm ua bën punën më të lehtë — ose më të vështirë.
Sot në Pejë, njerëzit e zgjodhën punën e vështirë. Zgjodhën të kujtojnë.
Të kujtojmë — kurrë mos të harrojmë.
